Do podstawowych, a zarazem elementarnych procesów poznawczych, jakie zachodz? w cz?owieku mo?emy zaliczy? wra?enia i spostrzeganie. Procesem pierwotnym w przetwarzaniu informacji docieraj?cych do cz?owieka zarówno ze ?wiata zewn?trznego, jak i z jego ?rodowiska wewn?trznego jest tzw. wra?enie. Jest ono odzwierciedleniem elementarnej cechy zmys?owej zarejestrowanej w wyniku odbioru informacji sensorycznej (Maruszewski, 2001). Polega ono na do?wiadczaniu lub te? recepcji podstawowych, prostych w?a?ciwo?ci bod?ców np. jasno?ci, koloru obiektu, jego g?adko?ci lub te? si?y,
z jak? na nas oddzia?uje. Jest to zatem proces poznawczy, aktywowany poprzez dzia?ania na okre?lony receptor okre?lonym bod?cem.

Kolejnym procesem, jaki w nas zachodzi jest spostrzeganie. Jest to proces bardziej z?o?ony i wtórny do wspomnianego powy?ej wra?enia. Polega ono na odzwierciedleniu przedmiotu dzia?aj?cego na nasze kana?y receptorowe. Stanowi ono do?wiadczenie z?o?onej charakterystyki danych, bod?ców. Aby mog?o doj?? do procesu spostrzegania cz?owiek musi posiada? wcze?niej okre?lone do?wiadczenie dotycz?ce konkretnych bod?ców lub innych danych. Proces ten jest bezpo?rednio oparty na informacjach ju? wcze?niej zakodowanych w naszym systemie informacyjnym. Mechanizm spostrzegania daje nam pe?ny obraz bod?ca, obraz wszystkich dost?pnych cech, rejestrowanych przez ró?ne zmys?y. Jest ono efektem aktywno?ci pól czuciowych kory mózgowej, które odebra?y informacje pochodz?ce z wszystkich zmys?ów.

Opisuj?c proces spostrzegania nale?y zwróci? uwag? na ró?norodno?? bod?ców jakie docieraj? do cz?owieka. Mo?emy zatem rozró?ni? dwa rodzaje bod?ców: bod?ce dystalne i bod?ce proksymalne. Pierwsze z nich s? bod?cami dzia?aj?cymi na organizm (uk?ad) z pewnej odleg?o?ci. Natomiast bod?ce proksymalne powstaj? w bezpo?rednim kontakcie z uk?adem.

Powy?sze dwa procesy poznawcze, tzn. wra?enia i spostrzeganie prowadz? po?rednio do procesu kodowania informacji. Pomimo tego, ?e mechanizm kodowania informacji nie jest jeszcze do ko?ca jasny i jednoznaczny, mo?na wyró?ni? dwa podstawowe mechanizmy kodowania informacji: kodowanie autonomiczne i kodowanie czasowe.

Kodowanie autonomiczne informacji okre?la lokalizacj? i rodzaj sensorycznej stymulacji uk?adu. Analiza ta prowadzi do rozró?nienia bod?ców nale??cych do ró?nych modalno?ci zmys?owych (w?a?ciwo?ci) oraz do ró?nicowania bod?ców adekwatnych dla danego analizatora zmys?owego. W praktyce widzimy jak ?atwo rozró?ni? nam odg?os dochodz?cy do nas z lewej strony od tego, który pochodzi ze strony prawej, odczuwamy i odró?niamy dotyk naszego policzka od dotyku naszego uda itp. Aby jednak do tego mog?o doj?? musi zaj?? zjawisko kodowania czasowego, gdy? dopiero dzi?ki niemu mo?emy precyzyjnie rozró?ni? bod?ce danego analizatora zmys?owego. Przyk?adem kodowania czasowego jest szybko?? przekazywania informacji w postaci impulsu nerwowego, odpowiadaj?ca intensywno?ci bod?ca. Upraszczaj?c mo?emy powiedzie?, ?e pobudzenie danego receptora okre?la jako?? bod?ca w kodzie autonomicznym, natomiast szybko?? przekazywania informacji sensorycznej dotycz?cej danego bod?ca okre?la jego intensywno?? w kodzie czasowym (red. Strelau, 2000).

Analizuj?c procesy spostrzegania nie mo?emy pomin?? bardzo wa?nego czynnika, jakim jest zmienna emocjonalna. Spostrze?enie nie jest bowiem tylko rezultatem mechanizmów percepcyjnych, stanowi równie? wynik analizy emocjonalnej danego bod?ca. Reakcje emocjonalne na dany bodziec powstaj? automatycznie wówczas, gdy tre?? emocjonalna jest zdeterminowana przez w?a?ciwo?ci sensoryczne bod?ca. W tym przypadku wysuwa si? przypuszczenie o istnieniu specjalnego filtra sensorycznego, który bardzo wcze?nie w rozwoju ontogenetycznym cz?owieka otwiera drog? do okolic podkorowych. Do takich mechanizmów zalicza si? reakcje emocjonalne wi???ce si? z kszta?tem lub sposobem poruszania si? obiektu, który staje si? dla naszych zmys?ów bod?cem (np. reakcje na w??e, paj?ki). Pozosta?e reakcje emocjonalne na okre?lone bod?ce powstaj? na drodze mechanizmów uczenia si?. W takich przypadkach, bod?ce uprzednio oboj?tne emocjonalnie nabieraj? okre?lonych kategorii oceny emocjonalnej jednostki (Maruszewski, 2001).

Na tym etapie procesu przetwarzania informacji, bod?ce docieraj?ce do cz?owieka podlegaj? okre?lonym mechanizmom organizacyjnym. Mo?emy wyró?ni? cztery podstawowe systemy organizacji informacji: organizacj? sekwencyjn?, organizacj? sekwencyjno – równoleg??, organizacj? hierarchiczn? typu top – down, oraz organizacj? chaotyczn? (red. Piskorz, Zale?kiewicz, 2003). Organizacja sekwencyjna stanowi najprostszy system regulacji. Ma ona zasadniczo przebieg liniowy (sekwencyjny) i dotyczy raczej prostych procesów poznawczych. Charakteryzuje si? sztywnym determinizmem, poniewa? kolejna czynno?? poznawcza, a co za ni? idzie zachowanie, jest determinowana przez wcze?niejsz? czynno?? elementarn?. Takie uj?cie przebiegu poszczególnych procesów przetwarzania informacji jest mocno akcentowane w magazynowym modelu pami?ci. Druga z nich zak?ada, ?e bod?ce docieraj? do cz?owieka w sposób równoleg?y. Dopiero po pewnym czasie jeden z bod?ców zaczyna uzyskiwa? przewag? nad pozosta?ymi i to od niego zale?y dalszy przebieg przetwarzania informacji. Mechanizm ten jest zale?ny od tzw. oceny warto?ci priorytetowych. Ten proces, którego ocena warto?ci priorytetowej jest najmocniejsza warunkuje dalsze fazy przetwarzania informacji. Ocena warto?ci priorytetowych nie jest wielko?ci? sta??. Jest ona modyfikowana przez zmienne sytuacyjne i emocjonalne. Organizacja typu top – down polega na konstruowaniu planu czynno?ci d?ugookresowej. Informacje docieraj?ce do cz?owieka mog? wyst?powa? jednocze?nie lub równolegle. Jednak?e ich wykorzystanie do procesów przetwarzania jest uzale?nione od celu, jaki stawia sobie cz?owiek, od potrzeb, od czynników sytuacyjnych, motywacji i od tego, co jednostka osi?gn??a we wcze?niejszych procesach poznawczych. Je?eli jakie? informacje stan? si? po pewnym czasie wa?ne dla dalszego przebiegu procesu poznawczego cz?owiek mo?e do nich wróci? i jej wykorzysta?. Czwartym typem organizacji jest organizacja chaotyczna, wywodz?ca sw? nazw? od teorii matematycznej dotycz?cej funkcjonowania zbiorów z?o?onych. Ten typ organizacji zak?ada, i? cz?owiek mo?e pos?ugiwa? si? wszystkimi wymienionymi powy?ej formami organizacji. Kwestia wyboru odpowiedniej organizacji jest uzale?niona od aktualnego uk?adu czynników sytuacyjnych oraz od stopnia z?o?ono?ci czynno?ci. Im nacisk jest mocniejszy, tym bardziej staje si? prawdopodobne, ?e cz?owiek wybierze organizacj? sekwencyjn? lub sekwencyjno – równoleg??. Gdy poziom z?o?ono?ci staje si? wy?szy tym bardziej prawdopodobny jest wybór organizacji typu top – down.

Bibliografia:

1. Maruszewski T.: Psychologia poznania. Gda?skie Wydawnictwo Psychologiczne, Gda?sk 2001.
2. Piskorz Z., Zale?kiewicz T (red.): Psychologia umys?u. Gda?skie Wydawnictwo Psychologiczne, Gda?sk 2003.
3. Strelau J. (red.): Psychologia. Podr?cznik akademicki. Psychologia Ogólna. Gda?skie Wydawnictwo Psychologiczne, Gda?sk 2000.